Mierząc się z wyzwaniem, jakim jest przygotowanie raportu oddziaływania na środowisko, pamiętać trzeba, iż dokument ten powinien zawierać informacje umożliwiające przeprowadzenie analizy i oceny wpływu przedsięwzięcia na szereg środowiskowych czynników zewnętrznych, między innymi takich, jak warunki życia ludzi, zabytki, czy krajobraz. W tym celu twórca raportu zadbać musi o szczegółowy opis inwestycji, stanowiący zazwyczaj rozwinięcie charakterystyki zawartej w przygotowanej przez inwestora karcie informacyjnej przedsięwzięcia, opis elementów przyrodniczych, znajdujących się w obrębie potencjalnego oddziaływania, opis krajobrazu, czy chociażby opis przewidywanych skutków realizacji. Raport powinien zawierać jednak również opis alternatywnego wariantu przedsięwzięcia i to ten właśnie wariant niejednokrotnie sprawia najwięcej trudności.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, raport powinien zawierać opis wszystkich analizowanych wariantów, w tym wariantu proponowanego przez wnioskodawcę oraz racjonalnego wariantu alternatywnego, a także wariantu najkorzystniejszego dla środowiska. Oznacza to, iż treść dokumentu powinna obejmować łącznie trzy różne warianty realizacji inwestycji.

Dlaczego opis wariantu alternatywnego często nie pojawia się w treści raportu oddziaływania na środowisko? Po pierwsze bywa pomijany przez nieuwagę sporządzającego dokument. Zdarza się to zarówno w przypadkach, gdy analiza przeprowadzana jest przez samego inwestora, jak i w sytuacjach, gdy zleca on sporządzenie raportu podmiotom zewnętrznym. Nie zawsze jednak brak wariantu alternatywnego stanowi przejaw braku staranności lub znajomości przepisów. Może się bowiem zdarzyć, iż zaprojektowanie wariantu alternatywnego dla wariantu inwestora wydaje się obiektywnie niemożliwe. Przykładem powyższej sytuacji jest przedsięwzięcie budowlane, dla którego wariant alternatywny, ze względu na przepisy szczególne, regulujące kubaturę budynku, wyposażenie techniczne oraz sposób realizacji, zostaje ograniczony wyłącznie do sposobu przeprowadzenia drogi dojazdowej, pozwalającej na połączenie terenu przedsięwzięcia z drogą publiczną. Tymczasem alternatywne zaprojektowanie drogi wydaje się niemożliwe ze względu na otaczającą teren inwestycji zabudowę.

Dlaczego wariant alternatywny przedsięwzięcia sprawia twórcom raportu tak wiele trudności? Ponieważ, zgodnie z przepisami, musi on być wariantem racjonalnym, czyli takim, którego realizacja jest obiektywnie możliwa. Alternatywny wariant realizacji nieposiadający cech racjonalności nie spełnia zatem wymogów ustawowych, co prowadzi do konieczności stwierdzenia braków w raporcie oddziaływania na środowisko. Formalnie nie można zatem popuścić wodzy fantazji i stworzyć dowolnego, abstrakcyjnego wariantu realizacji przedsięwzięcia.

Warto też zauważyć, iż zgodnie z orzecznictwem sądów, nie jest wystarczające przedstawienie w raporcie o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko jedynie wariantu wnioskodawcy oraz wariantu polegającego na tym, że przedsięwzięcie nie będzie podejmowane. Wariant niepodejmowania przedsięwzięcia nie może być uznany za racjonalny wariant alternatywny wobec wariantu wnioskodawcy. Raport oddziaływania na środowisko, niezawierający trzech wariantów realizacji przedsięwzięcia, nie może stanowić dla organu właściwego podstawy do wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach.

Sytuacja nie jest jednak beznadziejna. Przede wszystkim można, korzystając z jednej z metod złożenia wniosku o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, wymóc na organie właściwym do jej wydania wskazanie wariantów alternatywnych, podlegających rozpatrzeniu. Ponadto, pamiętać należy, iż w przypadku, gdy z oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko wynika zasadność realizacji przedsięwzięcia w wariancie innym niż proponowany przez wnioskodawcę, organ wskazuje w decyzji wariant dopuszczony do realizacji tylko za zgodą inwestora. Nie ma zatem obawy, iż zostanie on zmuszony do realizacji przedsięwzięcia w wariancie, który jest dla niego nie do zaakceptowania.